عکاسان؛ ایماژیست ترین شاعران جهان (به بهانه برگزاری دومین جشنواره عکس، کاغذ، قیچی لارستان)
راستش را بخواهید این تازگی ها کمتر عکسی بوده که توانسته باشد توجهم را جلب کند. قبل از اینها شاید اگر عکسی می دیدم که «سوژه» جالبی داشت یا «تکنیک» قابل ملاحظه ای در آن بکار رفته بود تحسینش می کردم اما حقیقت امر اینکه الآن معتقدم اصالت یک عکس خوب نه سوژه آن است و نه ترکیب و رنگ و نوربندی و دیگر تکنیک های آن. هرچند می دانیم که باید گونه های مختلف عکاسی را از هم متمایز کرد و مثلاً در فتوژورنالیسم، «بیان گری و انتقال موضوع» اصل است و یا در عکاسی پُرتره، «تکنیک» برجستگی پیدا می کند اما در یک تعریف کلی و در یک نظام زیباشناسی می توان تفاوت یک عکس خوب با دیگر عکس ها را شناخت.
«تصویر» ناب در عکاسی شباهت زیادی با معنای «تصویر پردازی» در شعر دارد؛ همانطور که یک شعر می تواند ضمن استفاده از برخی اٌبژه ها (عینیت ها) شعر «غیر تصویری» باشد؛ یک «عکس» هم می تواند «غیر تصویری» باشد! صورت مسأله متناقض نما است؛ «عکس غیر تصویری»! اما این ترکیب پارادوکسیکال را با توضیح مقوله «ایماژ» (با اغماض بخوانید: تصویر) در شعر، تشریح می کنم:
همینطور که در شعر، هیچ واژه ای در ذات خود شاعرانه یا غیر شاعرانه نیست و این شیوه رفتار شاعر با آن واژه است که ارزش شاعرانگی آن را مشخص می کند، تصویر در شعر نیز همین خصلت را دارد. برای مثال «هایکو» های ژاپنی به دیدار طبیعت می پردازند اما به هیچ عنوان نمی شود آنها را «ایماژستیک» دانست. به این هایکو از شاعری ناشناس توجه کنید:
«قزل آلایی بر می جهد/ ابرها در بستر رود/ حرکت می کنند»
و یا این یکی:
«توفان/ دانه های شاه بلوط را/ بر ایوان خیزرانی می پراکند»
همینطور که می بینید در این اشعار با طبیعت عریان مواجهیم و چشم شاعر گویی همان لنز دوربین عکاسی است که در یک لحظه، تصویری واحد از طبیعت را ثبت کرده اما این اشعار به هیچ عنوان از «ایماژ» (تصویر) بهره ای نبرده اند چراکه در پی هم نشینی این واژگان و واحدهای کلامی، مخاطب با مفهومی تازه و اتفاقی دیگر مواجه نمی شود. «آندره برتون» در توصیف «تصویر» شاعرانه می گوید: «از کنار هم قرار گرفتن دو کلمه، دو عبارت یا دو جمله مختلف هرگاه امر سومی حادث شود آن را تصویر می نامیم.» حال قضاوت کنید که از خواندن مثلاً دو شعر قبل، کدام مفهوم تازه به ذهن مخاطب متبادر می شود؟! اینکه ما توصیف پدیده ها را در شعر (و داستان) به نحوی ارائه دهیم که مخاطب، آن موقعیت را پیش روی خود مجسم کند چه اتفاقی افتاده است؟! بارها و بارها هم شنیده ایم که مخاطبان و حتی برخی منتقدان این موضوع را یک معیار تعیین کننده برای کیفیت کار یک شاعر و داستان نویس دانسته اند! با این اوصاف شاعر ما در این فرایند با زور زدن زیادی تازه توانسته است کار یک عکاس ساده و آماتور یعنی ثبت محض وقایع و موقعیتها را انجام دهد! درعوض مثلاً این شعر کوتاه «عمران صلاحی» را با دو شعر قبل مقایسه کنید:
«بادبادک بالا رفت/ قرقره از غصه لاغر شد»
به واقع که در این شعر، نور ایماژ چشم هر مخاطبی را خیره می کند و غیر از بادبادک و قرقره ملموس، مفهوم و امر تازه خود را نشان می دهد. از این منظر کار شاعر نوعی مکاشفه روابط پنهان و خلق معانی تازه از دل موقعیت های ساده است.
این دیدگاه می تواند رسالت «عکاس» نیز باشد؛ عکاسی که قبل از تسلط به ابزار خود (دوربین) و استفاده از تکنیک های آن در مقام یک کاشف نیز می تواند مخاطب خود را به نوعی شهود هنرمندانه مهمان کند. نوعی شهود که نه به جذابیت صوری و بصری عکس مرتبط است و نه به تفاوت سوژه آن. تمام آدمیان، پدیده های پیش روی خود را می بینند و به لطف پیشرفت تکنولوژی ابزار ثبت آنها را از گوشی موبایل تا انواع دوربین های پیشرفته در اختیار دارند اما آنچه همچنان نقش عکاسان برجسته را متمایز می کند همان نگاه مکاشفه گر است؛ نگاهی که عکس را به تصویر و ایماژ مبدل می کند؛ نوعی نگاه شاعرانه...
از این رو عکاسان خوب، ایماژیست ترین شاعران جهانند.
«تصویر» ناب در عکاسی شباهت زیادی با معنای «تصویر پردازی» در شعر دارد؛ همانطور که یک شعر می تواند ضمن استفاده از برخی اٌبژه ها (عینیت ها) شعر «غیر تصویری» باشد؛ یک «عکس» هم می تواند «غیر تصویری» باشد! صورت مسأله متناقض نما است؛ «عکس غیر تصویری»! اما این ترکیب پارادوکسیکال را با توضیح مقوله «ایماژ» (با اغماض بخوانید: تصویر) در شعر، تشریح می کنم:
همینطور که در شعر، هیچ واژه ای در ذات خود شاعرانه یا غیر شاعرانه نیست و این شیوه رفتار شاعر با آن واژه است که ارزش شاعرانگی آن را مشخص می کند، تصویر در شعر نیز همین خصلت را دارد. برای مثال «هایکو» های ژاپنی به دیدار طبیعت می پردازند اما به هیچ عنوان نمی شود آنها را «ایماژستیک» دانست. به این هایکو از شاعری ناشناس توجه کنید:
«قزل آلایی بر می جهد/ ابرها در بستر رود/ حرکت می کنند»
و یا این یکی:
«توفان/ دانه های شاه بلوط را/ بر ایوان خیزرانی می پراکند»
همینطور که می بینید در این اشعار با طبیعت عریان مواجهیم و چشم شاعر گویی همان لنز دوربین عکاسی است که در یک لحظه، تصویری واحد از طبیعت را ثبت کرده اما این اشعار به هیچ عنوان از «ایماژ» (تصویر) بهره ای نبرده اند چراکه در پی هم نشینی این واژگان و واحدهای کلامی، مخاطب با مفهومی تازه و اتفاقی دیگر مواجه نمی شود. «آندره برتون» در توصیف «تصویر» شاعرانه می گوید: «از کنار هم قرار گرفتن دو کلمه، دو عبارت یا دو جمله مختلف هرگاه امر سومی حادث شود آن را تصویر می نامیم.» حال قضاوت کنید که از خواندن مثلاً دو شعر قبل، کدام مفهوم تازه به ذهن مخاطب متبادر می شود؟! اینکه ما توصیف پدیده ها را در شعر (و داستان) به نحوی ارائه دهیم که مخاطب، آن موقعیت را پیش روی خود مجسم کند چه اتفاقی افتاده است؟! بارها و بارها هم شنیده ایم که مخاطبان و حتی برخی منتقدان این موضوع را یک معیار تعیین کننده برای کیفیت کار یک شاعر و داستان نویس دانسته اند! با این اوصاف شاعر ما در این فرایند با زور زدن زیادی تازه توانسته است کار یک عکاس ساده و آماتور یعنی ثبت محض وقایع و موقعیتها را انجام دهد! درعوض مثلاً این شعر کوتاه «عمران صلاحی» را با دو شعر قبل مقایسه کنید:
«بادبادک بالا رفت/ قرقره از غصه لاغر شد»
به واقع که در این شعر، نور ایماژ چشم هر مخاطبی را خیره می کند و غیر از بادبادک و قرقره ملموس، مفهوم و امر تازه خود را نشان می دهد. از این منظر کار شاعر نوعی مکاشفه روابط پنهان و خلق معانی تازه از دل موقعیت های ساده است.
این دیدگاه می تواند رسالت «عکاس» نیز باشد؛ عکاسی که قبل از تسلط به ابزار خود (دوربین) و استفاده از تکنیک های آن در مقام یک کاشف نیز می تواند مخاطب خود را به نوعی شهود هنرمندانه مهمان کند. نوعی شهود که نه به جذابیت صوری و بصری عکس مرتبط است و نه به تفاوت سوژه آن. تمام آدمیان، پدیده های پیش روی خود را می بینند و به لطف پیشرفت تکنولوژی ابزار ثبت آنها را از گوشی موبایل تا انواع دوربین های پیشرفته در اختیار دارند اما آنچه همچنان نقش عکاسان برجسته را متمایز می کند همان نگاه مکاشفه گر است؛ نگاهی که عکس را به تصویر و ایماژ مبدل می کند؛ نوعی نگاه شاعرانه...
از این رو عکاسان خوب، ایماژیست ترین شاعران جهانند.
و «اجراي زباني شعر» تا حد زيادي بيتوجه است. به بيان
ديگر مؤلف اين مجموعه، اصالت شعر خود را به «مضمون» آن داده و زبان را تا
حد وسيله انتقال و مبادله معنا «تخفيف» داده است. زباني که در اکثر اشعار،
معاني حي و حاضر را به مخاطب راحت طلب خود تقديم ميکند: «پرينت نهايي
رايانه بيرؤيا»! آيا اين بند از شعر شاعر، حمله مستقيم و غيرهنرمندانه به
ماشينيسم و تکنولوژي نيست؟! و آيا ترکيب مانيفستيک «رايانه بيرؤيا» زبان
را تا حد وسيلهاي پيام رسان تنزل نداده است؟!
